تبليغاتX
اورمو اؤیرنجی سی - محمد امين رسولزاده

محمد امين رسولزاده

اورمو اؤیرنجی سی :آذربايجان ميللي ايستيقلال حرکاتي نين و تکجه تورک ائللرينده دئييل، بوتون ايسلام عالمينده ايلک رئسپوبليکا اوصول-ايداره سي اولان آذربايبايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي نين تمل داشيني قوران، سونرالار عؤمور يولو، حياتي زنگين و کئشمکئشلي حاديثه لرله دولو بير داستانا چئوريلن، خالقيميزين اؤلومسوز ليدئري محمد امين آخوند حاجي موللا علي اکبر  اوغلو رسولزاده 1884-جو ايل يانوارين 31-ده باکي نين نووخاني کندينده آنادان اولموشدور. آتاسي دين خاديمي اولسا دا، حياتا آچيق گؤزله باخميش، مکتب ياشينا چاتميش اوغلونو شريعت درسلريني يوخ، دونيوي علملري اؤيرنمه يه يؤنلتميشدير. اونون، اوغلونو مشهور پئداقوق س.م.قنيزادنين (1846-1942) مودير اولدوغو ايکينجي  " روس-موسلمان "  مکتبينه قويماسي گله جک موتفککيرين طالعيينده بؤيوک رول اويناميشدير. بوراني بيتيرديکدن سونرا م.ا.رسولزاده اؤز تحصيليني باکي تئخنيکي مکتبينده، روس ديلينده داعوام ائتديرميشدير. اونون اينقيلابي فاليتي نين ايلک ايللري ده محض بو دؤوره تصادوف ائدير. 1902-جي ايلده اون يئددي ياشيندا اولان م.ا.رسولزاده  " موسلمان گنجليک تشکيلاتيني ياراتميشدير ( " آذربايجان تورک کؤلتور درگيسي " ، آنکارا نو269، 1989-جو ايل، ص.49). بو خ .خ عصرده آذربايجاندا روس موستملکه اوصول-ايداره سينه قارشي گيزلي موباريزه آپاران ايلک سياسي تشکيلات ايدي.   

       بير آز سونرا  " موسلمان دئموکراتيک  " موساوات "  جمعيتي "  آدي ايله گيزلي فاليت گؤسترن بو تشکيلاتين بير قولو دا ايراندا قورولموش و بورادا باشلانميش مشروطه اينقيلابينا ايستيقامت وئريجي رهبر قوووه يه چئوريلميشدير. م.ا.رسولزاده ادبي ياراديجيليغا دا بو ايللرده باشلاميش،  " موخممس "  آدلي ايلک  " شرقي روس "  قزئتينده (1903-جو ايل نو20) چاپ اولونموشدور. 1904-جو ايلين آخيرلاريندا  " موسلمان دئموکراتيک  " موساوات "  جمعيتي "  نين اساسيندا ر.س.د.ف.پ- نين باکي کوميته سي نين نزدينده  " موسلمان سوسيال-دئموکرات  " هيمت "  تشکيلاتي "  ياراديلميشدير. بو تشکيلاتين بانيلري مير حسن مؤوسوموو (1882-1907)، محمد حسن حاجينسکي (1875-1931) و محمد امين رسولزاده اولموشلار. ( " Бاкински рاбوчи "  قزئتي، نو60، 18 مارت، 1923-جو ايل). م.زيزبيوو، ن.نريمانوو، س.م.فندييئو و باشقا گؤرکملي اينقيلابچيلار دا 1905-جي ايلدن بو تشکيلاتين عوضوو ايديلر. تشکيلاتين  " هيمت "  آدلي قزئتي ده نشر ائديلميش، (1904-1905-جي ايللر، جامي 6 نؤمر)، قزئتين اساس ناشيرلريندن بيري ده م.ا.رسولزاده اولموشدور. لاکين هله ليک اونون بير نؤمره سي ده تاپيلماميشدير.

 بوندان سونرا قزئت اؤز نشريني دايانديرير، 1906-جي ايلين دئکابريندان  " تکامول "  آدي ايله چيخير. همين ايللرده باکي نئفت معدنلرينده و آذربايجانين قزالارينا آنا ديلينده اينقيلابي قزئت و اينتيباهنامه لرين گؤندريلمه سي بيلاواسيطه م.ا.رسولزاده نين آدي ايله باغليدير. 1907-جي ايل سئنتيابرين 29-دا اينقيلابچي فهله خانلار سفره ليگئوين بيبي-هئيبتده دفن گونو، اونون قبري اوستونده کئچيريلن بؤيوک ييغينجاقدا پ.جاپاريدزئ، س.م.فندييئو، ايستالين ايله بيرليکده م.ا.رسولزاده ده آلوولو نيطق سؤيله ميشدير. اونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، م.ا.رسولزاده عصريميزين اوللريندن باشلاياراق 1907-جي ايلين آخيرلارينا قدر باکيدا اينقيلابي فاليت گؤسترن ايستالينله چوخ صميمي و ياخين دوست اولموشدور. هله 1905-جي ايلده بالاخاني نئفت معدنلرينده وارليلار ايستاليني، فهله لري تعتيله دعوت ائتديگي اوچون، نئفت قويوسونا آتماق ايسته ميشلر. اؤزونو حاديثه  يئرينه چاتديران م.ا.رسولزاده ايستاليني اؤلومدن خيلاص ائتميشدير. او، ايستالي نين باييل حبسخاناسيندان گيزلي صورتده قاچيريلماسي نين دا تشکيلاتچيسي اولموشدور. 1954-جو ايلده، ايستانبولدا چيخان  " دونيا "  قزئتي م.ا.رسولزاده نين  " ايستالين ايله اينقيلاب "  آدلي سيل-سيله خاطيره-مقاله سيني چاپ ائتديرميشدير. او، همين يازيدا دا بو باره ده صؤحبت آچير. ( " دونيا "  قزئتي، 23 ماي 1954-جو ايل). م.ا.رسولزاده نين همين دؤورده علي بي حسئين زاده نين (1864-1941) رئداکتور اولدوغو  " فيوضات " ، همچي نين احمدبي آغايئوين (1869-1939) رئداکتورلوغو ايله چيخان  " ايرشاد "  و  " ترققي "  قزئتلرينده موختليف مؤوضولاردا مقاله لري و شعرلري چاپ اولونموشدور. موعين مودت او  " ايرشاد "  قزئتي نين مووققتي رئداکتورو دا اولموشدور. 1907-جي ايلده چاپدان چيخميش گله جگين بؤيوک بستکاري اوزئيير حاجيبيووون (1885-1948)  " تورک-روس و روس-تورک لوغتي "  کيتابي نين ناشيري م.ا.رسولزاده اولموشدور. يئنه ده همين ايلده او، آ.بليومون  " فهله صينفينه هانسي آزادليق لازيمدير (خالق نوماينده ليگي حاقيندا) "  کيتابيني آذربايجان ديلينه ترجومه ائديب و  " تکامول "  قزئتي رئداکسيياسي آديندان اوروجوو قارداشلاري نين مطبع سينده چاپ ائتديرميشدير. همين دؤورلرده بولشئويکلرين روسييا ايمپئريياسي نين سرحدلريني ساخلاماقلا و يالنيز صينفي ضيديتلري آرادان قالديرماق اوغروندا موباريزه آپارديقلاريني حيسس ائله ين م.ا.رسولزاده ر.س.د.ف.پ- نين سيرالاريندان اوزاقلاشدي. او، روس موستملکه اوصول-ايداره سينه قارشي آذربايجان ميللي ايستيقلال حرکاتي نين تمل داشيني قورماغا باشلادي . 1908-جي ايل دئکابرين 5-ده محمد امي نين  " قارانليقدا ايشيقلار "  پيئسي تاماشايا قويولدو. پيئسين آنا خطيني ميللي اويانيش و ايستيقلال حرکاتي نين تبليغي تشکيل ائديردي. او، اؤزونون بو اثري ايله  " آذربايجانا موختاريت "  شوعاعري فيکريني يايماغا باشلاميش و روس چاريزم اوصول-ايداره سي ايستيبداديني ييخماغا چاغيريردي. اونون بو پيئسي آذربايجاندا ميللي-ايستيقلال حرکاتي ايله تام باغلي اولان ايلک درام اثريدير. بو اثردن باشقا م.ا.رسولزاده نين همين ايلده يازديغي  " ناگهان بلا "  آدلي پيئسي ده واردير. 1908-جي ايلين سونوندا م.ا.رسولزاده چار اوصول-ايداره سي طرفيندن اونون حبس اولونماسي تهلوکه سي ايله علاقه دار اولاراق باکيني ترک ائده رک ايرانا يولا دوشور. او، ايراندا شاهليق اوصول-ايداره سينه قارشي باشلانميش مشروطه اينقيلابي نين اساس رهبرلريندن بيري اولور. م.ا.رسولزاده تبريزده خالقيميزين ميللي قهرماني ستتارخانلا و اونون سيلاحداشلاري ايله گؤروشور. جنوبي آذربايجانين شهر و کندلريني گزير، اؤز دوغما خالقي نين آجيناجاقلي وضعيتيني ياخيندان موشاهيده ائدير. بو موشاهيده لر سونرالار م.ا.رسولزاده نين ادبي ياراديجيليغيندا تاثيرسيز قالمير. محمد امين رسولزاده آوروپا تحصيلي گؤرموش بير قروپ ايران ضياليسي (سئييد حسن تقيزاده، حوسئينقولو خان نوواب، سوليمان ميرزا، سئييد محمد رضا و ب.) ايله بيرليکده 1910-جو ايلين سئنتيابر آييندا ايران دئموکرات پارتيياسي نين عصاسيني قويور. او، بو پارييانين اساس اورقاني اولان  " ايران نو "  و  " ايران آهات "  قزئتلري نين باش رئداکتورو اولور. همين قزئتلرده م.ا.رسولزاده نين چوخلو مقاله لري، شعر و پوبليسيست يازيلاري چاپ اولونموشدور. او، اؤز قلمي ايله ايراندا آوروپا تيپلي ژورناليست صنعتي نين اساسيني قويموشدور. سونرالار سئييد حسن تقييزاده (1878-1969)، م.ا.رسولزاده نين خاطيره سينه حصر ائتديگي نئکرولوقدا يازاجاق:  " مودئرن آوروپا قزئت فورماسيني ايلک دفعه  ايرانا گتيرن م.ا.رسولزاده اولموشدور "  ( " سوهن "  ژورنالي، تئهران، 1955-جي ايل، نو4). ايراندا همين ايل مورتجع  " اعتيداليييون "  ( " مؤعتديللر " ) پاريياسي تشکيل ائديلدي. بونونلا علاقه دار م.ا.رسولزاده تئهراندا 1910-جو ايلده فارس ديلينده  " تنقيدي-فيرقئيي-اعتيداليييون "  آدلي کيتابيني چاپ ائتديرميشدير. 1911-جي ايلده ايسه اردبيلده مؤليفين فارسجا  " سعادتي-بشر "  آدلي کيتابي نشر اولونموشدور. چار حؤکومتي ايرانداکي اينقيلابي حرکاتدان قورخويا دوشه رک اونون اساس رهبرلريندن بيري اولان م.ا.رسولزادني اؤلکه دن خاريج اولونماسي حاقيندا شاهليق اوصولي-ايداره سيندن طلب ائله يير. م.ا.رسولزاده تعقيبلردن ياخا قورتارماق اوچون ايستامبولا موراجيعت ائدير. او، تورکييه نين پايتاختيندا هم يئرليلري علي بي حوسئينزاده و احمدبي آغايئوله گؤروشموش، يوسيفبي آغچورا اوغلو (1876-1935)، ضيا گؤک آلپ (1876-1924) و باشقا گؤرکملي عاليملرله ياخينليق ائتميشدير. م.ا.رسولزاده  " گنج تورکلر "  تشکيلاتينا رغبت بسله ميش،  " تورک اوجاغي "  جمعيتينده چاليشميش و اونون اساس اورگاني اولان، 1911-جي ايلين نويابر آييندان نشره باشلايان  " تورک يوردو "  ژورنالي نين فال يازانلاريندان بيري اولموشدور. اونون بو ژورنالين صحيفه لرينده بير نئچه مقاله سي چاپ اولونموشدور. بونلاردان  " ايران تورکلري "  (1911-جي ايل، نو4) مقاله سي خوصوصيله ماراق دوغورور. همين مقاله ده مؤليف تورک اوخوجولارينا جنوبي آذربايجانين عومومي جوغرافيياسي و اهاليسي حاقيندا اطرافلي معلومات وئرير و يازير:  " آذربايجانين قافقازييادا واقع روسييا طابعليگينده اولان بير قيسمي ده ايروان، گنجه و باکي ويلايتلري تشکيل ائدييور "  (ص. 108  

او واخت تورکييه ده چاپ اولونموش کيتابلاردا و مطبوعتدا، همچي نين مشهور تورک ائنسيکلوپئديستي شمس الدين سامي نين " قاموسي-عالم " اي نين بيرينجي جيلدينده (يستامبول، 1889-جو ايل، سه.67)  " آذربايجان "  مفهومو آلتيندا آنجاق آراز چاييندان جنوبدا يئرلشن اراضي نظرده توتولوردو. م.ا.رسولزاده، خئيلي سونرا، 1918- جي ايل اوکتيابرين 13-ده باکيدا چاپ اولونان  " آذربايجان "  قزئتينده ده بو مثله يه توخونور:  " ايسلام مرکزي ايستامبولدا قافقازييا، خوصوصأ آذربايجان حاقيندا معلوماتلار چوخ آزدير " . ايستامبولدا اولارکن م.ا.رسولزاده گؤرکملي ايسلام موتفککيري شئيخ جمالددين افغاني نين (1836-1897)  " وحدتي جينسييه فلسفه سي " ني ( " ميللي بيرليک فلسفه سي " ني) فارسجادان تورکجه يه ترجومه ائدير، اؤز دوغما خالقي نين معيشتيندن آلينميش  " آجي بير حيات "  اثريني يازير (بو اثر 1912-جي ايلده باکيدا نشر ائديلير). 1913-جو ايلده رومانوولار سولاله سي نين 300 ايلليگي ايله علاقه دار عفو-عوموميدن سونرا م.ا.رسولزاده وطنه قاييدير. او، هله ايستامبولدان اونون گؤستريشي ايله 1911-جي ايلين اوکتيابريندا کئچميش هيمتچيلر تقي نقييئو، محمد امين رسولزاده و عباسقولو کاظيمزاده طرفيندن اساسي قويولان  " موسلمان دئموکراتيک  " موساوات "  پارتيياسي " نا داخيل اولموش و تئزليکله اونون رهبرينه چئوريلميشدير (محمد امين رسولزاده.  " موساوات "  پارتيياسي نين قورولوشو ،  " آذربايجان " ، آنکارا، نو15(167)، 1966-جي ايل، ص. 12-18). بو ايللرده م.ا.رسولزاده ادبي-پوبليسيستيک فعاليتيني ده داوام ائتديرير.  " يئني ليسانچيلار و تورکچولر "  مقاله سيني، تبريز حياتيندان بحث ائدن  " بير خان "  آدلي کيچيک حئکايه سيني،  " ديل-ايجتيماي بير عملدير "  يازيسيني  " شلاله "  ژورناليندا چاپ ائتديرير. سونونجو مقاله ده او، آذربايجان ديليني گؤز ببگي کيمي قوروماغي خالقي نين قارشيسيندا ان موهوم پروبلئم کيمي قالديرير.

 بوندان باشقا، او پرولئتار اديبي م.گورکي نين  " آنا "  اثريندن بير پارچاني آذربايجان ديلينه چئويريب چاپ ائتديرير. بو ترچومه نين او ايللرده آذربايجان ادبياتينا موعين تاثيريني ده اينکار ائتمک اولماز. 1914-جو ايل سئنتيابرين 16-دا شاعير، يازيچي و ژورناليست العباس موزنيبين (1882-1938) رئداکتورلوغو ايله آيدا ايکي دفعه  نشر ائديلن ادبي-ايجتيماي، ايقتيصادي، تاريخي و سياسي ژورنال اولان  " ديريليگين "  بيرينجي نؤمره سي چاپدان چيخدي. م.ا.رسولزاده نين  " ديريليک ندير؟ "  آدلي باش مقاله سي ژورنالين ايدئيا ايستيقامتيني موعينلشديريردي و خالقيميزي ميللي اويانيشا چاغيريردي. او، بو ژورنالين صحيفه لرينده چاپ ائتديرديگي  " ميللي ديريليک "  باشليغي آلتينداکي باش مقاله لرده  " آذربايجان غايه سي " ني ياييردي.  ميرزه داوود حسئينوو 1927-جي ايلده تيفليسده، روس ديلينده چاپ اولونموش  " موساوات "  پارتيياسي کئچميشده و بو گون "  آدلي کيتابيندا يازير کي، گويا 1917-جي ايله قدر  " رسولزاده اوچون قافقازين ترکيبينده آذربايجانين مؤوجود اولماسي ايدئياسي يوخ ايدي. آذربايجان آدي آلتيندا او واخت آنجاق ايران آذربايجاني باشا دوشولوردو. البتته، بو يانليش فيکيردير. يوخاريدا گؤسترديگيميز کيمي، م.ا.رسولزاده هله 1911-جي ايلده ايستامبولدا  " تورک يوردو "  ژورناليندا چاپ ائتديرديگي  " ايران تورکلري "  مقاله سينده آذربايجانين قافقازين ترکيبينده اولماسيني قئيد ائتميشدير. بونو دا گؤسترمک لازميدير کي، هله م.ا.رسولزاده دن قاباق معاريفچي ضياليلاريميزدا آذربايجانليليق غايه سي ريشه حاليندا اولسا دا، وار ايدي. آنجاق بونو تام شکيلده سيياست مئيدانينا م.ا.رسولزاده گتيردي. م.ا.رسولزاده 1915-جي ايلين آوگوستوندان  " آچيق سؤز "  قزئتيني نشر ائدير کي، بو دا اصلینده گيزلين فعاليت گؤسترن  " موساوات "  پارتيياسي نين اورگاني ايدي. 

      1917-جي ايلده فئورال بورژوا اينقيلابي باش وئردي. سيلاح و زور گوجونه کيچيک خالقلارين تورپاقلاريني ايشغال ائديب، دونيانين آلتيندا بير حيصه سينه چئوريلميش بؤيوک روسييا ايمپئريياسي داغيلماغا اوز قويدو… اسن آزادليق مئهي موستملکه حاليندا اينله مکده اولان خالقلاردا اؤز موستقيل دؤولتلريني ياراتماق آرزوسو باش قالديرميشدي. همين ايلين مارتيندا آچيق فعاليته باشلاميش  " موساوات "  پارتيياسي نين اورگاني  " آچيق سؤز "  قزئتي يازيردي:  " شيمدييه قدر غايه ميز، آماليميز معلوم اولمايان، حوريت ندير، تشکيلات ندير بيلمه يه ن و عومومي ميلتيميزه دستور اولاجاق ميللي و سياسي پروقراميميز بولونمايان، بولونسا دا ميندن بيريميزين بئله خبري اولمايان بيز موسلمانلار مودهيش اينقيلاب توفانلاري ايچريسينده کومپاسسيز اورتادا قالديغيميزدان هارا گئديب چيرپينماغا، هانسي طرفه وورنوخماغي بيلمه ييب، جمعيتلريميز ده ديوانه لر دستسي کيمي بوغاز-بوغازا گلميشلر ( " آچيق سؤز "  قزئتي " ، نو431، 1917-جي ايل). همين ايلده گنجه ده نصيب بي يوسيف بيلي نين (1881-1920) رهبرليگي آلتيندا  " تورک عدم مرکزيت (فئدئراليست – م.لييئو) پارتيياسي فعاليته باشلادي. پارتييا اؤز پروقرامي ايله خالقي تانيش ائتمک اوچون گنجه نين شاه عباس مسجيدي نين حَيَطينده بؤيوک ميتينگ کئچيردي. بو ميتينگ  " ياشاسين دئموکراتيک رئسپوبليکا " ،  " ياشاسين آذربايجان موختاريتي " ،  " ياشاسين تورک عدم مرکزيت پارتيياسي "  شوعاعرلاري آلتيندا کئچيريلميشدير ( " باکو "  قزئتي، نو80، 12 آپرئل، 1917-جي ايل(.   

          1917-جي ايلين آپرئلينده باکيدا قافقاز موسلمانلاري نين قورولتايي چاغيريلدي. قورولتاي م.ا.رسولزاده نين تکليفي ايله روسيياني فئدئراتيو شکيلده تشکيل ائتمک حاقيندا قرار چيخاردي. بو قورولوتايدا  " آذربايجان غايه سي "  مسأسي سي يئنيدن اورتاليغا آتيلدي. همين ايلين ماييندا معاريف پرور آذربايجان وارليلاريندان شمسي اسدولله يئوين (1840-1913) موسکوا موسلمان خئيريييه جمعيتينه باغيشلاديغي عظمتلي بينادا روسييا موسلمانلاري نين قورولتايي آچيلدي. م.ا.رسولزاده روسيياني فئدئراتيو شکيلده قورماق حاقيندا معروضه ايله چيخيش ائتدي. قورولتاي سس چوخلوغو ايله م.ا.رسولزاده نين  " تورک-تاتارليغي، تورکوستان، قازاقيستان، باشقيرديستان و آذربايجان-داغيستان کيمي بير نئچه موختاريتلردن عيبارت اولاجاق گله جک روسيياني فئدئراتيو شکيلده قورماق "  باره سينده تکليفيني قبول ائتدي. او، همين دؤورده اؤزونون  " جماعت ايداره سي "  و  " بيزه هانسي هؤکومت فايداليدير؟ "  کيتابلاريني چاپ ائتديرميشدير. م.ا.رسولزاده نين موسکوا موسلمان قورولوتاييندا ائتديگي معروضه احمد ساليکووون چيخيشي ايله بيرليکده  " شکلي ايداره حاقيندا ايکي باخيش "  آدي آلتيندا همين دؤورده چاپ اولونموشدور. همين آيدا م.ا.رسولزاده نين رئداکتورلوغو ايله  " قارداش کؤمگي "  ژورنالي چاپ اولوندو. ژورنالين تأسوف کي، بيرجه نؤمره سي چيخدي. 1917-جي ايل اييونون ايکينجي ياريسيندا  " موسلمان دئموکراتيک  " موساوات "  پارتيياسي "  ايله  " تورک عدم مرکزيت پارتيياسي "  بيرلشيب،  " تورک عدم مرکزيت پارتيياسي  " موساوات "  آدي آلتيندا چيخيش ائتمه يه باشلادي ( " آچيق سؤز "  قزئتي، نو501، 18 اييون، 1917-جي ايل). اونون شؤعبه لري نينکي آذربايجانين بوتون قضالاريندا و حتّی روسييانين هشترخان، ستاوروپول شهرلرينده، اوکاريانانين، گورجوستانين و ائرمنيستانين پايتاختلاريندا، تورکوستانين مرکزي داشکندده، جنوبي آذربايجانين مرکزي تبريزده، ايرانين گيلان ويلايتي نين مرکزي رشتده و تورکييه نين پايتاختي ايستامبولدا تشکيل اولوندو. او، بورژوا خاديمي کيمي اونو داملاماغا چاليشانلارا جاواب اولاراق يازيردي کي، من کاسيبچيليغين اوزوندن عالي تحصيل ده آلا بيلمه ميشم، اؤز پولو ايله روسييادا و قربي آوروپادا تحصيل آليب و بو گون اؤزونو بولشئويک کيمي قلمه وئرن سيزلري نه آدلانديرماق اولار ( " آچيق سؤز "  قزئتي نو549، 24 آوقوست 1917-جي ايل). بونو دا قئيد ائتمک لازيمدير کي، اونون  " مار " ،  " مار-زاده " ،  " م.ر-زاده "   " هامان " ،  " سوسياليست "  و س. کيمي گيزلي ايمضالارلا خئيلي مقاله لري موختليف دؤورو مطبوعاتين صحيفه لرينده چاپ اولونموشدور. 1917-جي ايل اوکتايابرين 26-دان 31-ه قدر 500 نوماينده نين ايشتيراکي ايله باکيدا طنطنه لي صورتده کئچيريلن  " تورک عدمي مرکزيت پارتيياسي  " موساوات " اين بيرينجي قورولوتاييندا محمد امين رسولزاده مرکزي کوميته نين صدري سئچيلميشدير. بو قورولتايدان سونرا باکيدا و آذربايجانين بوتون قضالاريندا  " آذربايجانا موختاريت "  شوعاعري آلتيندا خالقيميزين ميللي حرکاتي باشلانميشدير. 

همين دؤور خالقيميزين تاريخينه ميللي آذربايجان حرکاتي کيمي داخيل اولموشدور. 1917-جي ايلين پاييزيندا م.ا.رسولزاده روسييا پارلامئنتينه آذربايجان و تورکوستاندان ميلت وکيلي سئچيلميشدير. 1918-جي ايل مايين 26-دا قافقازييا سئيمي داخيلي فراکسييالارين چکيشمه لري نتيجه سينده لغو اولوندو. همين آيين 27-ده سئيمين موسلمان فراکسيياسينا داخيل اولان موختليف پارتييالارين عوضولريندن عيبارت اولان آذربايجان ميللي شوراسي ياراندي. سس چوخلوغو ايله م.ا.رسولزاده ميللي شورانين صدري سئچيلدي. 1918-جي ايل مايين 28-ده بوتون اؤلکه لرين راديو ستانسييالاري و قزئتلري آذربايجان ايستيقلاليتي نين ائلان اولونماسيني دونيايا يايديلار. بو او دئمک ايدي کي، خالقيميز اؤز وارليغيني، بير خالق کيمي مؤوجودلوغونو بوتون بشريته چاتديرير، اونون دا دونيادا موستقيل صورتده ياشايان خالقلار کيمي اؤز ائتنوقرافيک سرحدلري داخيلينده آزاد ياشاماغا حوقوقو وار. بيطرف فتحعلي خان ايسگندر اوغلو خويسکي نين (1875-1920) باشچيليغي ايله آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي حؤکومتي تشکيل اولوندو. بئله ليکله، آذربايجان خالقي نينکي تورکديللي خالقلار آراسيندا، همچي نين، بوتون ايسلام عالمينده ايلک دفعه  اولاراق رئسپوبليکا اوصول-ايداره سينه قدم قويدو. اييونون 17-ده آذربايجان ميللي شوراسي نين ايجلاسيندا م.ا.رسولزاده اؤز آلوولو نيطقينده دئييردي:  " دونيا موحاريبه سي و روسييا اينقيلابي نين تاثيري ايله يئني دوغولموش و حيات سيياستينه ايلک قدم باسميش اولان آذربايجان غايه سي اهاته اولونماز موهوم دقيقه لر کئچيرير. بو يئني تورک نوزاد سيياستي ريشه و بولوغ بولوب دا ميلتلر زومره سينه وسايل-حيات اولاراق گيره بيله جک، يوخسا سيسقا جوجوق کيمي سودامر حاليندا ترکي-حيات ائده جکدير؟ ايشته بوتون ذهينلري ايشغال ائدن بير مسأله! ايشته بير زامان کي، موقددرات ميلليليگي اللرينه آلانلار اوچون آذربايجان نوزاديني تلف ائتديرمه مک کيمي موشکول، فقط موشکوللوگو ايله برابر شرفلي بير وظيفه  و مسئوليت ترتيب ائدييور "  ( " آذربايجان "  قزئتي، نو41، 1918-جي ايل).   

 گؤردويوموز کيمي، م.ا.رسولزاده اؤزونون بو آلوولو نيطقينده هله بيرينجي دونيا موحاريبه سي عرفه سينده  " ديريليک "  ژورنالي صحيفه لرينده قالديرديغي و سونرالار ايسه 1917-جي ايلين آپرئلينده باکيدا کئچيريلن قافقاز موسلمانلاري نين قورولتاييندا يئنيدن اورتاليغا آتيلان  " آذربايجان قايه سي " ندن صؤحبت آچير. اونو دا قئيد ائدک کي، تأسوف کي، بير سيرا گؤرکملي اينقيلابچيلارين اثرلرينده 1918-جي ايل مايين 28-نه کيمي، يني آذربايجان ايستيقلاليتي ائلان اولونانا قدر، بو تورپاغين آذربايجان آدلانديريلماسي باره ده، بو خالقين آذربايجان خالقي اولدوغو باره ده بير کلمه ده يوخدور. اونلار اساس بير مسأله ني اونوتموشلار کي، روس خالقي موستملکه خالق دئييلدي. اونلار يالنيز صينفي ضيديتلري آرادان قالديرماق اوغروندا موباريزه آپاريرديلار. آما آذربايجان موستملکه ايدي و حتّی اؤلکه نين آدي بئله خريته لردن سيلينميشدي. موستملکه اولان بير اؤلکه ده ايسه آنجاق ميللي آزادليق حرکاتيندان صؤحبت گئده بيلردي. آذربايجان خالقي قارشيسيندا آنجاق موستملکه دن آزاد اولوب، اؤز موستقيل ميللي دؤولتيني ياراتماق مسأله سي دايانيردي. بو چتين وظيفه ني م.ا.رسولزاده نين رهبرليگي آلتيندا قاباقجيل آذربايجان ضياليلاري او دؤورده اؤز اوزرلرينه گؤتوردولر. 1918-جي ايل دئکابرين 7-ده آذربايجان پارلامئنتي نين طنطنه لي آچيليشيندا م.ا.رسولزاده دئميشدير:  " بيز او زامان کي، بيزيم اوچون ان ياخشي مسأله ني –  " آذربايجان موخاريتي " ني مودافيعه  ائديرديک، بيز اوندا ساغ و سول طرفدن آمانسيز تنقيده معروض قالميشديق.   

ساغدان بيزه دئييرديلر کي، آذربايجانليليق شوعاعري ايله سيز موسلمانلاري پارچالاييرسينيز، تورکچولوک بايراغي قالديرماقلا – آللاه ييخسين – سيز ايسلامين اساسيني سارسيديرسينيز. سولدان ايسه بيزي مذمت ائديديلر کي، آذربايجان موختاريتيني طلب ائده رک بيز واحيد دئموکراتيک جبهه ني ياريريق.  " موساوات "  پارتيياسي بيرينجي اولاراق آذربايجانين موستقيلليگي بايراغيني يوکسه يه قالديرميشدير. بئله ليکله، موسلمان پارتييالاري آراسيندا آذربايجان ايدئياسيندا فيکير آيريليغي يوخدور. خالقين شووروندا آذربايجان ايدئياسي آرتيق مؤحکملنميشدير… بير دفعه  يوکسلن بايراق بير داها ائنمز! "  ( " آذربايجان "  (روسجا) قزئتي، نو59، 13 دئکابر 1918-جي ايل). باکي دؤولت اونيوئرسيتئتي نين يارانماسي دا م.ا.رسولزاده نين آدي ايله باغليدير. بو مسأله اطرافيندا او، بير نئچه دفعه  آذربايجان پارلامئنتينده چيخيش ائتميش و اونيوئرسيتئتين آچيلماسيني قطعي طلب ائتميشدير. اونيوئرسيتئتين ايلک رئکتورو اولموش پروفئسسور و.ي.رازومووسکي 1922-جي ايلده چاپ ائتديرديگي  " باکي شهرينده اونيوئرسيتئتين اساسي نين قويولماسي "  آدلي خاطيره اوچئرکينده يازير:  " م.ا.رسولزاده نين سايه سينده، اونون گوجو، معاريفچيليک کؤمگي ايله  " موساوات "  پارتيياسيندا اونيوئرسيتئتين آچيق و گيزلي دوشمنلري پارتييانين قرارينا طابع اولماغا مجبور اولموشلار، بيز اؤز طرفيميزده آرتيق ايکي پارتييايا ماليک ايديک،  " موساوات "  و سوسياليستلر، بو دا پارلامئنتده چوخلوغو تمين ائديردي "  (باکي دؤولت اونيوئرسيتئتي نين خبرلري، نو2، 1922-جي ايل). 1920-جي ايلين مارت آييندا باکيدا روس ديلينده چاپدان چيخميش،  " 1920-جي ايل اوچون آذربايجان رئسپوبليکاسي نين تقويم-اونواني " ندا اوخويوروق کي، م.ا.رسولزاده  " تاريخي-فيلولوگييا فاکولته سينده  " عوثمانلي ادبياتي تاريخي " ندن درس دئميشدير. آذربايجان ايستيقلالي نين ايلدؤنومو ايله علاقه دار اولاراق 1919-جو ايلده باکيدا بيرجه نؤمره سي چاپ اولونموش و لاکين گئنيش اوخوجو کوتله سينه چاتديريلماميش  " ايستيقلال "  ژورناليندا م.ا.رسولزاده نين  " آذربايجان رئسپوبليکاسي "  آدلي اثري چاپ اولونموشدور. 

 

1920-جي ايلده آپرئل حاديثه لريندن سونرا م.ا.رسولزاده لاهيجدا حبسه آليندي. اونون توتولماسي خبري همين ايلين نويابرين اوللرينده ولاديقافقاز (ينديکي اورجونيکيدزده) شهرينده اولان ايستالينه چاتديريلدي. ايستالين هئچ کسه خبر وئرمه دن باکييا گله رک، خ.ي.ي اوردونون خوصوصي شؤعبه سي نين رئيسي و.پانکراتووا ر.س.ف.س.ر-اي ميلتلر کوميسسارليغي آديندان گؤستريش وئردي و اؤزو شخصأ حبسخانايا گئديب م.ا.رسولزادني آزاد ائتدي. بونونلا ايستالين 1905-جي ايلده اونو اؤلومدن قورتاران کئچميش اينقيلابچي دوستو م.ا.رسولزاده نين قارشيسيندا اؤز تاريخي ويجدان بورجونو يئرينه يئتيردي. او، م.ا.رسولزادني اؤزو ايله بيرليکده موسکوايا آپاردي و ر.س.ف.س.ميلتلر کوميسسارليغيندا مطبوعات مووککيلي وظيفه سينه تعيين ائتدي. م.ا.رسولزاده ر.س.ف.س.ر ميلتلر کوميسسارليغينا طابع اولان موسکوا شرقشيناسليق (کئچميش لازارئو) اينستيتوتوندا دا فارس ديلينده درس دئميشدير. ر.س.ف.س.ر-اين ميلتلر کوميسسارليغي نين اورگاني اولان  " Yjdsq djcnjr "  ژورنالي نين 1922-جي ايل 1-جي نؤمره سينده خبر وئريلير کي، 2-جي نؤمره ده م.ا.رسولزاده نين  " قديم ايرانين کوممونيستلري "  آدلي مقاله سي چاپ اولوناجاق. مزده کيسم حرکاتيندان بحث ائدن بو مقاله چاپ اولونماميشدير. بونو م.ا.رسولزاده نين موهاجيرته گئتمه سي ايله ايضاح ائتمک اولار. م.ا.رسولزاده نين خاريجه گئتمه سي نين دوزگون تفصيلاتي اونون وفاتي موناسيبتي ايله مشهور آذربايجان ادبياتشيناسي، تورکييه ده وفات ائتميش ابدولواهاب يوردسئورين (1898-1976) خاطيره يازيسيندا اؤز عکسيني تاپميشدير. او يازير:  " موساوات "  پارتيياسي نين گيزلي مرکزي کوميته سي نين ان موهوم تشببوسلريندن بيري م.ا.رسولزادني موسکوادان قاچيرماق اولموشدور. اولجه بير يولداش واسيطه سيله، سونرا ايسه سابيق پارلامئنت عوضوو، مرحوم رحيم بي وکيلووو (1897-1937) و باکي عسگري تشکيلاتي نين ريسي، شهيد يولداشيميز دوکتور داداش حسنزادني (1898-1926) بير قدر پول ايله موسکوايا گؤندرمک صورتيله م.ا.رسولزاده ايله تماسدا اولموشلار. محمد امين رسولزاده يه تکليف اولونموشدور کي، علمي-تدقيقات آدي ايله لئنين قرادا گئتسين. اونون اورادان رحمتليک تاتار معاريفچيلريندن موسا جرورالله بيگييئوين (1875-1949) مويسسز يارديمي ايله و قاييقلا فين کؤرفزي اوزريندن اوزه رک فينلاندييايا قاچيريلماسي تمين ائديلميشدير ( " آذربايجان "  ژورنالي، آنکارا، نو3، 1955-جي ايل). سونرالار س.س.ر.ي-ده باش وئرميش فاجيعه لي حاديثه لر گؤستردي کي، بو، يئگانه دوزگون يول ايدي. هئچ شوبهه سيز، م.ا.رسولزاده 1925-جي ايلدن سونرا ساغ قالماياجاقدي. بئله ليکله، م.ا.رسولزاده نين موهاجيرت دؤورو باشلانير. 1928-جي ايلده ايستامبولدا م.ا.رسولزاده نين  " آذربايجان رئسپوبليکاسي نين کئچميشي، تشککولو و اينديکي وضعيتي " ،  " عصريميزين سياووشو " ،  " ايستيقلال مفکوره سي و گنجليک "  کيتابلاري چاپ ائديلير. 1923-جو ايلدن اونون رئداکتورلوغو ايله ايستامبولدا  " يئني قافقازييا "  ژورنالي نشره باشلايير. م.ا.رسولزاده 1928-جي ايلده ايستامبولدا  " اينقيلابچي سوسياليزمين ايفلاسي و دئموکراتييانين گله جگي " ،  " ميلت و بولشئويزم "  و  " قافقاسيا تورکلري "  کيمي اثرلريني چاپ ائتديرميشدير. همين ايلده اونون رئداکتورلوغو ايله  " آذري تورکو "  (1928-1931)، سونرا ايسه  " اودلو يورد "  (1929-1930) ژورناللاري و هفته ليک  " بيلديريش "  (1929-1931) قزئتي ده نشر ائديلمکده ايدي. 1930-جو ايلده م.ا.رسولزاده نين پاريسده فرانسيز ديلينده  " آذربايجان و ايستيقلاليتي "  و روس ديلينده  " قافقاز پروبلئمي ايله علاقه دار اولاراق پانتورانيزم "  کيتابلاري چاپ اولوندو. 1931-جي ايلدن م.ا.رسولزاده نين موهاجيرت دؤورو آوروپا اؤلکه لرينده داوام ائدير. اونون رئداکتورلوغو ايله برلينده آيدا اوچ دفعه  نشر ائديلن  " ايستيقلال "  (1932-1934) قزئتي و  " قورتولوش "  (1934-1938) ژورنالي چاپ ائديليردي.   

1933جو ايلده م.ا.رسولزادنين برلينده چاپ اولونان  " آذربايجان رئسپوبليکاسي حاقيندا بعضي قئيدلر "  آدلي کيتابي دا بؤيوک ماراق دوغورور. م.ا.رسولزاده هم ده گؤرکملي ادبياتشيناس ايدي، اونون 1936-جي ايلده برلينده  " چاغداش آذربايجان ادبياتي "  مقاله سي چاپ ائديلميشدير. 1938-جي ايلده برلينده آلمان ديلينده  " آذربايجان پروبلئمي "  و 1939-جو ايلده وارشاوادا پولياک ديلينده چيخميش  " آذربايجانين حوريت ساواشي "  کيتابلاري نين آدلاريني چکمه مک اولار. او، 1938-جي ايلدن پولشوا حؤکومتينده مصلحتچي ايشله ميش، سونرالار، 1940-جي ايلدن رومينييادا ياشاميشدير. اونون 1943-جو ايلده ايستامبولدا نشر اولونموش  " ايسلام-تورک ائنسيکلوپئديياسي نين "  1-جي جيلدينده  " آذربايجان لهجه سي "  آدلي مقاله سي ائديلميشدير. 1947-جي ايلدن آنکارايا کؤچن م.ا.رسولزادنين 1949-جو ايلده  " آذربايجانين کؤلتور کلنکلري "  آدلي کيتابي ايشيق اوزو گؤرموشدور. اونون  " چاغداش آذربايجان ادبياتي "  (1950-جي ايل) و  " چاغداش آذربايجان تاريخي "  (1951-جي ايل) کيتابلاري همين ايللرده م.ا.رسولزادنين محصولدار ايشله ديگيني گؤسترير. او، 1951-جي ايلده آنکارادا  " آذربايجان شاعيري نيظامي "  آدلي سانباللي مونوقرافيياسيني چاپ ائتديرمکله دونيا نيظاميشيناسليغينا بير چوخ يئنيليکلر گتيرميشدير. 

همين ايلده م.ا.رسولزاده نين نيو-يورکدا اينگيليس ديلينده نشر اولونان  " اوکراينا "  توپلوسونون 1951-جي ايل 3-جو نؤمره سي نين 7-جي جيلدينده  " آذربايجان رئسپودبليکاسي "  مقاله سي چاپ ائديلميشدير. لوندوندا اينگيليس ديلينده نشر اولونان  " بريتانييا ائنسيکلوپئديياسي " ندا  " موساوات "  پارتيياسي نين يارانماسي تاريخي و آذربايجان دئموکراتيک رئسپوبليکاسي نين تشککولونه عاييد "  مقاله ده اونون قلميندن چيخميشدير. ايکينجي دونيا موحاريبه سيندن سونرا تورکييه ده نشر ائديلمکده اولان  " تورک ائنسيکلوپئديياسي " ندا آذربايجانا عاييد مقاله لرين بير چوخو م.ا.رسولزاده طرفيندن يازيلميشدير. آنکارادا ياشاديغي دؤورده او،  " تورک تاريخ قورومو "  و  " تورک ديلي قورومو "  ايله ياخيندان امکداشليق ائتميشدير. 1952-جي ايلدن آنکارادا نشر اولونان  " آذربايجان "  ژورناليندا خالقيميزين تاريخي و ادبياتي حاقيندا بير سيل-سيله مقاله سيني ده بورا علاوه  ائتسک، م.ا.رسولزاده نين حئيرت آميز ياراديجيليغي حاقيندا تصوور داها دا آيدينلاشار. او، ايکينجي دونيا موحاريبه سينه قدر پاريسده روسجا نشر اولونان  " قافقاز "  (1932-1938) و فرانسيزجا بوراخيلان  " پرومئتئي "  (1928-1939) ژورناللاريندا اؤز مقاله لري ايله چيخيش ائتميشدير. اونون 1920-جي ايلدن سونرا ايشلتديگي آچيق و گيزلي ايمضالاردان  " محمد امين رسولزاده " ،  " يالواج اوغلو " ،  " محمد امين " ،  " م.اليف رسولزاده "  و س. قئيد ائتمک اولار. آنکارا اونيوئرسيتئتي نين طيبب فاکولته سي نين کلينيکاسيندا شکر خسته ليگيندن ياتان محمد امين 1955-جي ايل مارتين 6-دا گئجه ساعات اون بيره اون دقيقه  قالميش اوچ دفعه   " آذربايجان… آذربايجان… آذربايجان… "  دئيه رک ابديته قوووشدو. آنکارا راديوسو مارتين 7-ده ساعات 22-45 دقيقه ده سابيق آذربايجان ميللي شوراسي نين صدري م.ا.رسولزاده نين وفات ائتديگيني تأسوفله بيلديردي. 

او، آنکارا عصري قبيرستانليغيندا دفن ائديليب. وفاتي موناسيبتيله تورکييه ده، ايراندا و قربي آوروپا اؤلکه لرينده خئيلي نئکرولوق چاپ اولونوب. بونلاردان ان ماراقليسي س.ح.تقي زاده نين چاپ ائتديرديگي نئکرولوقدور. اصلی اوردوباددان اولان، اؤزو تبريزده دونيايا گلميش، م.ا.رسولزاده ايله بيرليکده ايران مشروطه اينقيلابي نين اساس رهبرلريندن بيري حساب ائديلن، سونرالار پهلوي اوصول-ايداره سي نين طرفدارينا چئوريلن و اؤز دوغما خالقينا ياد بير آدام اولان، ايرانين ان گؤرکملي دؤولت خاديمي، ديپلوماتي و عاليمي ساييلان سئييد حسن تقي زاده  " سوهن "  ژورناليندا يازيردي:  " رسولزاده، بوتون عؤمروم بويونجا، شرق دونياسيندا تايينا راستلاشماديغيم، موباليغه سيز سؤيله يه بيله جگيم فؤوقلاده نادير اينسانلاردان بيري ايدي. محمد امين بي تربييه لي، قوووتلي و ساغلام منطيق صاحيبي، تميز قلبي، دوغرو سؤزلو، متانتلي، تام معناسييلا دوروست، فيکير و يولونا درين بير ايمان بسله ين فداکار، موجاهيد و اؤرنک بير اينساندي. بئله لرينه زمانه ميزده و هله بيزيم طرفلرده راست گلمک مومکون دئييلدير "  ( " سوهن "  ژورنالي، تئهران، نو4، 1955-جي ايل). 1978-جي ايلده، اؤلوموندن 23 ايل سونرا: - آنکارادا م.ا.رسولزاده نين  " ميللي تسانود "  ( " ميللي همريليک " ) آدلي کيتابي نشر اولوندو. 1985-جي ايلده دونيانين ان قديم اونيوئرسيتئتلريندن بيري اولان اوکسفورددا م.ا.رسولزاده نين  " قافقاز پروبلئمي ايله علاقه دار اولاراق پانتورانيزم "  آدلي کيتابي اينگيليس ديلينده اؤن سؤزله، روس ديلينده ايکينجي دفعه  چاپ ائديلميشدير. م.ا.رسولزاده نين 1989-جو ايلده  " عصريميزين سياووشو "  و 1990-جي ايلده ايسه  " آذربايجان رئسپوبليکاسي نين کئچميشي، تشککولو و اينديکي وضعيتي "  آدلي کيتابلاري آنکارادا يئنيدن ايشيق اوزو گؤرموشدور. آذربايجان ميللي دؤولتي نين ياراديجيسي، خالقيميزين بؤيوك اوغلو و گؤرکملي موتفککير محمد امين رسولزاده نين ادبي-تاريخي ايرثييني گئنيش اوخوجو کوتله سينه چاتديرماغين واختي چوخدان گليب چاتميشدير. بو باخيمدان ايلک دفعه  خالقيميزا تقديم اولونان م.ا.رسولزاده نين  " عصريميزين سياووشو "  (تورک ديليندن ترجومه ائدن ماييس اليزاد)،  " چاغداش آذربايجان ادبياتي "  و  " چاغداش آذربايجان تاريخي "  (هر ايکي اثري تورک ديليندن ترجومه ائدن پاشا الي اوغلودور) اثرلري اينانيريق کي، گئنيش اوخوجو کوتله سي طرفيندن رغبتله قارشيلاناجاقدير.

 

نوشته شده توسط اورمو اؤیرنجی سی در شنبه بیست و سوم آذر 1387 ساعت 19:32 | لینک ثابت |